.jpg)
از مدل اقتصادی تا ابزار تصمیم‌گیری؛ توسعه داشبورد مدیریت گندم، آرد و نان
جمعی از اعضای هیأت علمی گروه اقتصاد کشاورزی دانشگاه تربیت مدرس به طراحی و توسعه «مدل مدیریت زنجیره گندم، آرد و نان ایران» پرداخته‌اند که به عنوان داشبورد مدیریتی زمینه مشاهده و تحلیل بخش مهمی از سازوکارهای اقتصادی این زنجیره را در یک محیط منسجم فراهم کرده است.
گندم، آرد و نان را نمی‌توان صرفاً سه حلقه مستقل از یکدیگر در نظام غذایی کشور دانست. تصمیمی که در ابتدای این زنجیره، برای مثال درباره قیمت خرید تضمینی گندم، اتخاذ می‌شود، می‌تواند آثار خود را در میزان تولید، حجم خرید دولت و بخش خصوصی، نیاز به واردات، توزیع منطقه‌ای گندم، فعالیت واحدهای آسیابانی، تولید آرد، مصرف نان، میزان خودکفایی و در نهایت هزینه‌های دولت نشان دهد.همین پیوستگی سبب می‌شود سیاست‌گذاری در این حوزه، بدون در اختیار داشتن تصویری یکپارچه از کل زنجیره، با دشواری همراه باشد. سیاست گذاری در بازار گندم ایران، تنها تصمیم در باره میزان تولید یا تعیین یک متغیر قیمتی نیست. هر تصمیم در این حوزه همزمان بر سطح و مکان تولید، خرید تضمینی، نیاز به واردات، بودجه عمومی دولت جهت تامین مالی، تخصیص منابع، جریان انتقال محصول در سراسر کشور و نهایتا بر امنیت غذایی کشور تاثیر گذرا خواهد بود. دشواری اصلی آنجاست که بخش مهمی از پیامد های تصمیم سازی در این بازار صرفا زمانی آشکار می‌شود که سیاست اجرا شده، منابع تخصیص یافنه، و امکان اصلاح تصمیم اولیه محدود و یا به شدت پر هزینه شده است. در چنین شرایطی کیفیت مدیریت بیش از آنکه به حجم اطلاعات وابسته باشد، به توان تبدیل اطلاعات به تصویری روشن از پیامدهای گزینه های پیش رو وابسته است. با چنین نگرشی، طی حدود پنج سال فعالیت پژوهشی مستمر، جمعی از اعضای هیأت علمی گروه اقتصاد کشاورزی دانشگاه تربیت مدرس به طراحی و توسعه «مدل مدیریت زنجیره گندم، آرد و نان ایران» با عنوان Iranian Wheat Flour Bread Management Model (IWFBM) پرداخته‌اند.
این مدل به‌تدریج توسعه، تکمیل و کالیبره شده و اکنون در کنار یک داشبورد مدیریتی و تصمیم‌یار تعاملی، زمینه مشاهده و تحلیل بخش مهمی از سازوکارهای اقتصادی این زنجیره را در یک محیط منسجم فراهم کرده است. اهمیت این دستاورد تنها در ایجاد یک مدل ریاضی یا مجموعه‌ای از محاسبات اقتصادی خلاصه نمی‌شود. گام مهم‌تر آن بوده است که نتایج یک مدل نسبتاً پیچیده اقتصادی از فضای تخصصی کدها، جداول و خروجی‌های محاسباتی خارج و به محیطی منتقل شود که مدیر، پژوهشگر و سیاست‌گذار بتواند آثار یک تصمیم را به شکلی روشن‌تر مشاهده و مقایسه کند. داشبورد IWFBM در واقع حلقه اتصال میان تحلیل اقتصادی و تصمیم‌گیری اجرایی است. یکی از ویژگی‌های اصلیIWFBM، نگاه زنجیره‌ای به مسئله است. در بسیاری از تحلیل‌ها ممکن است بازار گندم، صنعت آرد یا مصرف نان به‌صورت جداگانه مورد بررسی قرار گیرند. با این حال، در عمل تصمیمات این بخش‌ها به یکدیگر وابسته‌اند. افزایش قیمت خرید تضمینی، صرفاً یک تغییر در قیمت پرداختی به کشاورز نیست؛ این تصمیم می‌تواند عرضه گندم را تحت تأثیر قرار دهد، ترکیب خرید دولت و بخش خصوصی را تغییر دهد، بر میزان نیاز به واردات اثر بگذارد و پیامدهای بودجه‌ای متفاوتی برای دولت ایجاد کند. مدل IWFBM این روابط را در یک چارچوب به‌هم‌پیوسته مورد بررسی قرار می‌دهد. در این چارچوب متغیرهایی نظیر تولید گندم، خرید تضمینی، خرید بخش خصوصی، واردات، انتقال گندم میان مناطق، تحویل گندم به آسیاب‌ها، تولید آرد، تولید و مصرف نان، قیمت‌ها، هزینه‌های دولت، یارانه ارزی واردات و ضریب خودکفایی به‌طور همزمان قابل مشاهده و تحلیل هستند. در عین حال، مدل تنها به یک عدد ملی اکتفا نمی‌کند.
ساختار منطقه‌ای آن امکان مشاهده نتایج در سطح استان‌ها را نیز فراهم ساخته است. بنابراین، آثار یک سیاست را می‌توان هم در سطح کل کشور و هم از منظر تفاوت‌های منطقه‌ای مورد بررسی قرار داد؛ موضوعی که برای کشوری با پراکندگی قابل توجه تولید، مصرف و ظرفیت‌های زنجیره تأمین، اهمیت زیادی دارد. یکی از ملموس‌ترین قابلیت‌های داشبورد، امکان اجرای سناریوهای سیاستی است. کاربر به جای مواجهه با ده‌ها صفحه خروجی مدل، می‌تواند سناریوی مورد نظر را انتخاب و نتایج آن را در قالب مجموعه‌ای از شاخص‌ها، باکس‌های اطلاعاتی، رتبه‌بندی‌های استانی و جریان‌های منطقه‌ای مشاهده کند. داشبورد بسط یافته، وضعیت و سناریوهای مرتبط با سال‌های ۱۴۰۳، ۱۴۰۴، ۱۴۰۵ و ۱۴۰۶ را در بر می‌گیرد. برای سال ۱۴۰۶ نیز دامنه‌ای از سناریوهای قیمت خرید تضمینی گندم در نظر گرفته شده است تا بتوان پیامدهای انتخاب سطوح مختلف این قیمت را بررسی کرد.در چنین ساختاری، سؤال سیاست‌گذار دیگر صرفاً این نیست که «قیمت خرید تضمینی چقدر باشد؟» بلکه می‌توان سؤال دقیق‌تری مطرح کرد: اگر قیمت خرید تضمینی تغییر کند، تولید چه تغییری می‌کند؟ حجم خرید دولت چه خواهد شد؟ سهم بخش خصوصی چگونه تغییر می‌کند؟ نیاز به واردات چه میزان خواهد بود؟ خودکفایی در چه سطحی قرار می‌گیرد؟ و مهم‌تر از همه، هزینه نهایی این سیاست برای دولت چقدر خواهد بود؟ ارزش یک سامانه تصمیم‌یار نیز دقیقاً در همین نقطه آشکار می‌شود؛ جایی که تصمیم از یک عدد منفرد به مجموعه‌ای از پیامدهای قابل مشاهده تبدیل می‌شود.
مدل‌های اقتصادی، به‌ویژه مدل‌هایی که چندین بازار و منطقه را به یکدیگر متصل می‌کنند، معمولاً خروجی‌های گسترده‌ای تولید می‌کنند. این خروجی‌ها برای پژوهشگران قابل استفاده‌اند، اما الزاماً برای یک مدیر اجرایی که باید در زمانی محدود میان چند گزینه تصمیم بگیرد، مناسب نیستند. در توسعه IWFBM تلاش شده است این فاصله کاهش یابد. داشبورد، مهم‌ترین خروجی‌های مدل را در قالب شاخص‌های روشن و قابل مقایسه نمایش می‌دهد. برای مثال، مدیر می‌تواند در یک نگاه وضعیت تولید گندم، خرید تضمینی، خرید بخش خصوصی، میزان واردات، گندم تحویلی به آسیاب، تولید آرد، مصرف نان، ضریب خودکفایی، یارانه ارزی واردات و خالص هزینه دولت را مشاهده کند. در سطح استانی نیز امکان مشاهده وضعیت هر منطقه و مقایسه استان‌ها فراهم شده است. نمایش جریان‌های ورود و خروج محصولات میان مناطق، رتبه‌بندی استان‌ها در شاخص‌های اصلی و امکان انتخاب یک استان مشخص، تصویر دقیق‌تری از ساختار فضایی زنجیره ارائه می‌کند. این ویژگی سبب شده است داشبورد تنها یک صفحه نمایش داده نباشد، بلکه به ابزاری برای کاوش در نتایج مدل تبدیل شود.
علاوه بر این کاهش زمان تصمیم سازی و شفافیت آن، بخش دیگری از ارزش IWFBM است. در فرآیندهای متعارف، بررسی یک سیاست ممکن است مستلزم گرد آوری جداگانه اطلاعات، انجام محاسبات متعدد، دریافت گزارش از بخش‌های مختلف، برگزاری جلسات مختلف است که علی رغم زمان بر بودن از فضا سازی‌های غیر کارشناسی تاثیر پذیر خواهد بود. در تصمیم یار IWFBM تصمیم نهایی به دور از هر نوع از تعارض منافع، سلیقه و اعمال نظر، صرفا بر مبنای واقعیت های بازار از تولید تا مصرف نهایی اتخاذ می‌شود. علاوه بر این سامانه بسط یافته در دانشگاه تربیت مدرس زبانی مشترک میان سطوح کارشناسی و مدیرتی ایجاد می‌کند و بدون انتقال پیچیدگی‌های فنی و محاسباتی به حوزه تصمیم گیری، برای آنچه مورد نیاز در سطح مدیریت است در قالب داشبوردی مدیریتی پاسخ روشن ارائه می‌کند و لذا ارزش اطلاعات یکی از معیارهای مهم این سامانه است. رسیدن از یک ایده اولیه به یک مدل قابل کالیبراسیون و سپس تبدیل آن به داشبورد تعاملی، فرایندی مرحله‌ای بوده است. طی حدود پنج سال، ساختار نظری و محاسباتی مدل توسعه یافته، داده‌ها و روابط آن مورد بازبینی قرار گرفته و امکان تحلیل سال‌ها و سیاست‌های مختلف به آن افزوده شده است. این فرایند تدریجی اهمیت ویژه‌ای دارد؛ زیرا مدل‌هایی که قرار است در تحلیل سیاست عمومی مورد استفاده قرار گیرند، تنها با افزودن معادلات بیشتر ارزشمند نمی‌شوند.
مهم آن است که ساختار مدل بتواند رفتار واقعی زنجیره را تا حد امکان منسجم بازنمایی کند، امکان کالیبراسیون داشته باشد و خروجی آن برای پرسش سیاستی مورد نظر قابل تفسیر باشد. طراحی داشبورد نیز ادامه همین مسیر بوده است. هدف آن بوده که محصول نهایی نه صرفاً در محیط دانشگاهی، بلکه در تعامل با دستگاه‌های اجرایی مرتبط با کشاورزی، تنظیم بازار، تجارت محصولات اساسی و امنیت غذایی نیز قابلیت استفاده و توسعه داشته باشد. شاید مهم‌ترین نکته درباره IWFBM این باشد که هدف آن ارائه یک «پاسخ ثابت» برای سیاست‌گذاری نیست. این مدل قرار نیست اعلام کند که یک قیمت یا یک سیاست در همه شرایط بهترین گزینه است. کارکرد اصلی آن، ایجاد بستری برای مقایسه شفاف پیامدهای گزینه‌های مختلف است. ممکن است یک سناریو هزینه دولت را کاهش دهد، اما وابستگی به واردات را افزایش دهد. سناریوی دیگری ممکن است تولید داخلی را تقویت کند، اما بار مالی بیشتری ایجاد کند. گزینه‌ای دیگر ممکن است تعادل متفاوتی میان خرید دولت و بخش خصوصی به وجود آورد. ارزش مدل در آن است که این مبادله‌ها را تا حد امکان در کنار یکدیگر قرار می‌دهد تا تصمیم‌گیر با تصویری کامل‌تر انتخاب کند. از این منظر، IWFBM را می‌توان گامی در جهت حرکت از سیاست‌گذاری مبتنی بر یک شاخص به سمت تصمیم‌گیری مبتنی بر مجموعه‌ای از پیامدهای به‌هم‌پیوسته دانست.
اهمیت این سامانه در روزهای کنونی بیش از پیش احساس می‌شود. تاخیر در تصمیم تعیین قیمت خرید تضمینی در ابتدای فصل کشت کندم سال 1406، شرایط تورمی موجود، بحث نرخ ارز و نیز پیامدهای ناشی از تجاوزهای اخیر به کشور، همگی امنیت غذایی آتی کشوررا نشانه رفته است. اتخاذ تصمیمی دقیق، صریح، شفاف و البته چابک نیاز ضروری امنیت غذایی کشور در بخش گندم آرد و نان است و در این راستا سامانه تصمیم یار بسط یافته در دانشگاه تربیت مدرس با هدف توسعه ابزارهای کمی مورد نیاز برای تحلیل و پشتیبانی از سیاست‌گذاری در زنجیره محصولات اساسی راهگشای تصمیم سازان بخش خواهد بود.این محصول، پژوهشی کاربردی از دانشگاه تربیت مدرس برای تحلیل یکپارچه سیاست‌های زنجیره گندم، آرد و نان است.
